Główna wystawa archeologiczno - historyczna 'Śladami wczesnośredniowiecznego Wolina - Winety - Jomsborga' przedstawia zasięg osadnictwa plemienia Wolinian, rozwój ośrodka miejskiego, od założenia osady otwartej na przłomie VI / VII w. po upadek w XII wieku, system obronny, port, gospodarkę, handel i wierzenia. Została przygotowana w oparciu o wiadomości zebrane w kronikach, a przede wszystkim bogate źródła archeologiczne pozyskane w toku wieloletnich badań wykopaliskowych na terenie miasta. Na plemiennym terytorium stwierdzono dotąd ponad 600 punktów osadniczych z VII do XII wieku, w tym 20 grodów zlokalizowanych w strategicznych punktach. Interesującą relację o Wolinianach zanotował w 965 roku arabski podróżnik Ibrahim Ibn Jakub - posiadają oni potężne miasto nad oceanem, mające 12 bram, ma ono przystań, do której uzywają przepołowionych pni. Wojują oni z Mieszkiem a ich siła bojowa jest wielka. Nie mają króla i nie dają się prowadzić jednemu władcy, a sprawującymi władzę wśród nich są ich starsi.
Prace wykopaliskowe znacznie poszerzyły informacje o porcie podane przez kronikarzy umożliwiając wykonanie rekonstrukcji. Pośrednicząc w wymianie handlowej między ziemiami polskimi i zamorskimi krajami zyskał Wolin olbrzymie bogactwo i znaczenie. Makieta na środku pierwszej sali ukazuje miasto w okresie rozkwitu.
W drugiej sali muzeum prezentuje gospodakę Wolinian. Miasto pośreniczyło w eksporcie żywności. Hodowla zwierząt na daleki plan zepchnęła znaczenie myślistwa. O rybołostwie w XII wieku pisał Herbord - ... Jest tam niewiarygodna obfitość ryb tak z morza, jak z rzek, jezior i stawów, za denara zaś otrzymasz wóz świeżych śledzi... Liczne rzemiosła zaopatrywały mieszkańców nie tylko w artykuły codziennego użytku, ale także w luksusowe, z których część eksportowano. Znajdowane zabytki obcego pochodzenia świadczą o rozległych kontaktach handlowych.
Sensacją archeologiczną stała się czterotwarzowa figura Świętowita, którego głównym ośrodkiem kultowym była Arkona na wyspie Rugii. Datowana na drugą połowę IX wieku dowiodła wcześniejszej niż sądzono znajomości abstrakcyjnych wierzeń wśród Słowian. O bogactwach grodu krążyły w późniejszych wiekach legendy. Naciekawsza z nich, w której Wolin występuje pod nazwą Wineta, mówi o przebogatym mieście za pychę jego mieszkańców zalanym przez morze. Z Wolinem wiązana była znana ze skandynawskich i islandzkich sag twierdza wikingów - Jomsborg. Zebrany dotąd materiał wykopaliskowy daje podstawy do identyfikowania Jomsborga z Wolinem, jako miasta znanego w całej północnej Europie.
– Tylko w tej jednej sali, gdzie wystawiony jest harpun, mamy tyle eksponatów z epoki kamienia łupanego, że moglibyśmy obdzielić nimi pięć innych muzeów – mówi dyrektor. – W innej, zupełnie nowej sali, będzie ekspozycja okresowa, poświęcona na przykład broni czy sportowi. Polecam też znalezioną notatkę niemieckiego sapera. Została przetłumaczona na język polski. Opisał w niej sposób wysadzenia w 1945 roku strategicznego mostu w Wolinie. Zachęcamy też do obejrzenia makiety naszego miasta z okresu XIX i XX wieku. Na niej dokładnie przedstawiona jest architektura. Co ciekawe, można zauważyć, że do dziś przetrwał tylko jeden obiekt, kościół św. Mikołaja.
Nowością jest zupełnie nowa sala konferencyjno-wykładowa. W niej, na ścianie znajduje się mapa Księstwa Pomorskiego wykonana w 1619 roku na zlecenie Filipa III. Jest też 10 innych map z różnych okresów. Wzrok przykuwa też drzewo genealogiczne książąt pomorskich oraz 35 rysunków miast, w tym dawnego Julina.
– W sali, w której znajduje się harpun sprzed 10 tysięcy lat, mamy tyle cennych zabytków z epoki kamienia łupanego, że moglibyśmy obdzielić nimi pięć innych muzeów – mówi Ryszard Banaszkiewicz.
